De laatste maanden van de gebroeders De Witt

Ick schriijve met groten haest sonder noch eene maeltijdt hyden te hebben gehouden, alhoewel het nu is omtrent negen uyren in den avond.. Een citaat uit een brief van Johan de Witt aan gedeputeerde te velde Hieronymus van Beverningk waarin hij zich verontschuldigt voor het feit dat hij nog niet op een brief van prins Willem III had geantwoord. Het was al negen uur ’s avonds, hij had nog niets gegeten en hij had nog geen tijd gehad om Willem III te schrijven! De brief, gedateerd 9 juni 1672, is exemplarisch voor de gespannen situatie waarin de Republiek op dat moment verkeerde. De Raadpensionaris besefte dat hij alle grip op de gebeurtenissen had verloren.

De laatste maanden voor de moord moeten voor de gebroeders De Witt een hel zijn geweest. Binnen enkele maanden stortte de defensie van de Republiek ineen, en bij elke vestingstad door het Franse leger onder de voet werd gelopen  klonk de kritiek op de Raadpensionaris steeds luider.

 In steeds vijandiger pamfletten werd hij niet alleen beschuldigd van landverraad maar ook van “”secreete correspondentie-penningen”, oftewel financiële malversaties. De Staten van Holland spraken hem vrij, maar prins Willem III – die een slechte relatie met De Witt had – gaf een dubbelzinnige boodschap af Met als gevolg een nieuwe vloedgolf van pamfletten tegen de gebroeders De Witt. In juni was een moordaanslag op Johan de Witt gepleegd, die mislukte. Hoewel de Witt slechts lichte verwondingen opliep ,was voor hem de maat nu vol en hij deed hij begin augustus afstand van zijn functies.

Zijn broer Cornelis verging het niet veel beter. Op 7 juni nam hij als rechterhand van De Ruyter deel aan de Slag bi Solebay en toonde daar grote moed:  op een stoel op het dek van de Zeven Provinciën gezeten, bleef hij tijdens het gevecht orders uitdelen, hoewel zijn halve lijfwacht rondom hem buiten gevecht werd gesteld. De zeeslag verliep succesvol voor de Republiek, maar De Witt werd gepleegd door hevige jicht en moest na enkele dagen van boord worden gehaald. Thuis gekomen wachtte hem nog zwaardere beproevingen. Hij werd – valselijk – beschuldigd van het beramen van een moordpoging op prins Willem III en werd opgesloten in de Gevangenpoort, waar hij vreselijke martelingen moest ondergaan, een zgn. “scherp examen”.  De Witt hield zijn onschuld vol maar toch werd toch niet vrijgesproken Hij werd levenslang verbannen en verloor daarmee ook zijn functies. Kennelijk durfde de rechtbank in de opgeklopte sfeer van die dagen niet tegen de volkswoede in te gaan.

De rest van het verhaal is bekend. Beide mannen werden door de schutters uit de Gevangenpoort gesleept en een opgehitste menigte gelyncht.

De Witt heeft in zijn leven meer dan 35.000 brieven geschreven., ongeveer 37 meter plank.. Ook in het Rampjaar wisselde hij honderden brieven uit met veel correspondenten, o.a. legeraanvoerders, diplomaten, regenten en – ook – met zijn broer Cornelis. Daarnaast kreeg hij veel persoonlijke verzoeken, bijv. van mensen die hem om een gunst vroegen. Zijn enorme briefwisseling biedt een bijzondere blik op dat turbulente jaar, 1672.

Alle brieven – getranscribeerd en in modern Nederlands vertaald – worden ingeleid en besproken door de leden van het projectteam ‘Briefwisseling van Johan de Witt’ van het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis. Medewerkers waren o.a. Luc Panhuysen, Luuc Kooijmans, Bert Natter, Ad Leerintveld, Wout Troost en vele anderen, en Ineke Huysman en Roosje Peeters voerden de redactie.  De tekeningen in 17e-eeuwse stijl zijn van Jean-Marc van Tol.

@ Ineke Huysman en Roosje Peeters, Johan de Witt en het Rampjaar, Uitgeverij Catullus, verschijnt februari 2022, prijs € 24,99

Johan de Witt en Frankrijk geeft aan de hand van authentieke brieven van raadpensionaris De Witt een levendig beeld van de verhouding tussen de Republiek en Frankrijk tijdens de zeventiende eeuw. Meer dan vijfentwintig historici behandelen een originele brief uit de correspondentie van De Witt. Iedere brief wordt afgedrukt, getranscribeerd, vertaald en besproken. Redactie: Ineke Huysman en Roosje Peeters. Fokke & Sukke-tekenaar Jean-Marc van Tol maakte illustraties aan de hand van bekende zeventiende eeuwse kunstwerken.

Menu